Emrihan Aydin
Askeri savaşlar; yüksek maliyetleri, toplum üzerinde yarattıkları derin travmalar ve uzun vadeli demografik etkileri nedeniyle günümüzde son seçenek hâline gelmiştir. Hâlen bir caydırıcılık unsuru olarak varlıklarını sürdürseler de, zorunlu olmadıkça askeri müdahaleye başvurulmamaktadır. Buna karşılık, kökleri geçmişe dayanan ancak son yıllarda dünya genelinde sistematik biçimde test edilen askeri olmayan savaş yöntemleri, yani sessiz savaşlar, yeni çağın en etkili mücadele araçlarından biri hâline gelmiştir.
Sessiz savaşlar; ekonomi, toplumsal yapı, kültür ve hukuk başta olmak üzere askeri alanın dışındaki unsurlar üzerinden yürütülen, çok boyutlu ve topyekûn saldırılardan oluşan bir savaş türüdür. Bu yönüyle sessiz savaşlar, askeri güç kullanılmaksızın hedef ülkenin toplumsal bütünlüğünü, yönetim kapasitesini ve karar alma iradesini aşındırmayı amaçlayan sistematik saldırılar bütünü olarak tanımlanabilir. Bu savaşların temel kuralı, hedef ülkenin toplumunu bölmek ve kutuplaştırmaktır. Kutuplaşmanın süreklilik kazanması, yani kronik hâle getirilmesi büyük önem taşır. Ardından belirlenen alanlar üzerinden sistematik saldırılar başlatılır. Toplumun içine yerleştirilmiş etki ajanları sayesinde, yaşanan sorunlardan toplumun bir kesiminin diğer kesimi suçlaması sağlanır. Böylece kutuplaşan gruplar birbirlerini hedef alırken, saldırıların gerçek kaynağı ve amacı görünmez hâle gelir. Yaşanan sorunların sorumluluğu dış güçler yerine iç unsurlara yüklenir ve asıl failin üzeri örtülür.
Sessiz savaşlarda güçlü olmanın ve bu savaşlardan yenilgiyle çıkmamanın temel şartı, iç cephenin sağlam olmasıdır. İç cephesi güçlü olan ülkeler, sessiz savaşlar kapsamında maruz kaldıkları saldırıları etkisiz hâle getirebilme kapasitesine sahiptir. Buna karşılık, iç cephesi zayıf olan ülkelerde sessiz savaşların başarıyla bertaraf edilmesi son derece düşük bir ihtimaldir. Bu durum, söz konusu ülkeleri hem toplumsal hem de yönetsel açıdan ciddi kırılganlıklarla karşı karşıya bırakır.
Sessiz savaşların açık biçimde dile getirilmesi ilk kez Birinci Dünya Savaşı sonrasında gündeme gelmiştir. Türkler karşısında kesin bir yenilgi yaşayan emperyalist güçlere Winston Churchill tarafından verilen tavsiyeler, bu durumun en açık örneklerinden biridir. Churchill’in “Türkler solarsa sulayın, büyürse budayın” sözü, sessiz savaş anlayışının erken ve açık bir ifadesi niteliğindedir. Nitekim Atatürk’ün vefatının ardından Türkiye aleyhine sessiz savaş yöntemleri devreye sokulmuştur. Türkiye ne zaman yönetimsel bir atılım yapmak istese, çeşitli gerekçelerle bu girişimlerin önü kesilmiştir. Darbeler, muhtıralar, irtica söylemleri, terör olayları, sağ-sol çatışmaları ve sıkıyönetim uygulamaları aracılığıyla ülkenin sürekli aynı noktada kalması sağlanmıştır. Bu süreçte, gerçek anlamda bağımsız ve uzun vadeli yönetim kararları son derece sınırlı kalmıştır.
Türkiye’nin bu dönemde gözden kaçırdığı en önemli husus şudur: Bağımsızlık yalnızca bir toprak parçası üzerinde yaşamak değildir. Eğer o toprakların yönetimi fiilen sizin elinizde değilse, şeklen bağımsız olsanız dahi sömürge ülkelerinden farkınız kalmaz. Dolayısıyla yönetim bağımsızlığı olmadan sürdürülen bir yaşam, gerçek anlamda bağımsızlık olarak nitelendirilemez. Bu tablo, yalnızca Türkiye’ye özgü bir durum değildir; yönetim bağımsızlığını kurumsallaştıramamış pek çok ülkenin, sessiz savaşlar karşısında benzer kırılganlıklar yaşadığını göstermektedir.
Sessiz savaşların ilk aşamasında yürütülen toplumu bölme ve kutuplaştırma faaliyetlerine zamanında ve kararlı biçimde karşılık verilemez, toplumsal bütünlük korunamazsa, söz konusu savaşın henüz başlangıç aşamasında stratejik bir dezavantaj oluşur ve bu durumun telafi edilmesi giderek zorlaşır.
İç cephe, bir ülkenin bağımsızlığı yolundaki en hayati unsurlardan biridir. Bu durum askeri savaşlar açısından da geçerlidir. Örneğin Adolf Hitler, Fransa’yı işgal etmeden önce ülkenin iç cephesinin zayıf olduğuna dair istihbarat elde etmiştir. Rivayete göre bir Fransız subayına bir taksicinin kötü davranması, toplumda ordunun yeterince saygı görmediği şeklinde yorumlanmış; askerine saygı göstermeyen bir toplumun işgale karşı güçlü bir direnç gösteremeyeceği kanaatiyle harekete geçilmiştir. Bu örnek, savaşın kaderini belirleyen unsurun yalnızca askeri kapasite değil, toplum, ordu ve devlet arasındaki bağın gücü olduğunu göstermektedir.
Devlet yönetimlerinin en öncelikli görevlerinden biri, iç cepheyi sağlam biçimde tahkim etmek ve bu cephenin sürekli güçlenmesi için kalıcı politikalar üretmektir. Tarihsel tecrübeler açıkça göstermektedir ki, iç cephesi zayıf olan ülkeler hem sessiz savaşlarda hem de askeri savaşlarda ciddi kayıplarla karşılaşmaktadır. İç cephenin zayıflığı arttıkça, bu kayıpların ortaya çıkma süresi de kısalmaktadır. Bu nedenle iç cepheyi güçlendirmek, dolayısıyla toplumu bütüncül biçimde güçlendirmek, devletler açısından bir tercih değil, zorunlu ve süreklilik arz eden bir yönetsel sorumluluktur.
Günümüzde hemen hemen her ülke, diğer ülkeler hakkında farklı alanlarda düzenli olarak istihbarat toplamaktadır. Ancak iç cephesi güçlü olan ülkelere yönelik sessiz saldırılar genellikle tercih edilmez; zira bu tür girişimlerin başarı ihtimali son derece düşüktür. Bu nedenle iç cephe, tıpkı toprak bütünlüğü gibi sürekli korunması gereken stratejik bir alandır. Nasıl ki topraklar askeri, istihbarî ve teknolojik yöntemlerle savunuluyorsa, iç cephe de aynı kararlılıkla korunmalıdır. Devlet yönetimlerinin önceliği bu olmalıdır. Toplumda ayrışmaya, kutuplaşmaya ve bölünmeye yol açabilecek süreçlere karşı erken uyarı ve önleyici mekanizmalar etkin biçimde işletilmelidir.
Sivil toplum kuruluşlarının somut çıktılar üreterek topluma katkı sunması ve toplumsal bütünlüğü güçlendirmesi bu süreçte büyük önem taşır. Devlet ise bu alanda hem destekleyici hem de denetleyici bir rol üstlenmeli; iç cephenin zayıflamasına yol açabilecek yapılar ve faaliyetler karşısında gerekli tedbirleri kararlılıkla almalıdır.
Sonuç olarak, yeni çağın savaş biçimi olan sessiz savaşlarda en önemli savunma hattı iç cephedir. İç cephe güçlü biçimde tahkim edildiğinde toplum bölünmez ve sessiz savaşlar etkisiz hâle getirilebilir. Yeni çağda bağımsızlık, yalnızca toprak bütünlüğüne sahip olmak değil, aynı zamanda iç cephenin bütünlüğünü ve yönetim kapasitesini koruyabilmek anlamına gelir. Devlet yönetimleri, başta sivil toplum kuruluşları olmak üzere toplumun tüm kesimlerine bu bilinci kazandırmalı; denetleyici ve koruyucu kimliğiyle her zaman toplumun üzerinde stratejik bir güvenlik şemsiyesi oluşturmalıdır.
Kaynakça
Bu makale, klasik anlamda literatür taramasına dayalı bir derleme veya ampirik araştırma değildir. Çalışma boyunca herhangi bir akademik metinden doğrudan alıntı yapılmamış, fikir aktarımı veya kavramsal ödünçleme yoluna gidilmemiştir. Metin, yazarın uzun yıllara dayanan düşünsel birikimi, devlet yönetimi alanındaki gözlemleri ve kuramsal soyutlama çabası doğrultusunda özgün olarak kaleme alınmıştır. Bu nedenle kaynakça bölümü, literatüre referans sunmaktan ziyade, çalışmanın özgünlüğünü ve kurucu niteliğini vurgulamak amacıyla bilinçli olarak sınırlı tutulmuştur.
Dolayısıyla bu çalışma, literatüre dayalı bir yorum metni değil; literatüre katkı sunmayı hedefleyen özgün bir teorik çerçeve olarak değerlendirilmelidir.