Emrihan Aydin
Yeni Çağda Gücün Anahtarı: Sistem
Türkiye, sahip olduğu jeopolitik konum, tarihsel birikim, demografik yapı ve ekonomik kapasiteye rağmen istenilen seviyeye ulaşamama sorunu yaşamaktadır. Bu durum hem içsel hem de dışsal sebeplerden kaynaklanmaktadır. Özellikle küresel ölçekte yaşanan demografik ve ekonomik dalgalanmalar, krizler ve pandemi gibi zorunlu gelişmeler bu sonucun dışsal nedenleridir. İçsel sebepler ise görünürde ekonomik sorunlar olarak algılansa da, esasen çok daha derinde, yönetim sistemiyle ilişkili karmaşık nedenlere dayanmaktadır.
Binlerce yıllık yönetimsel deneyim ve bilgi mirasına sahip olan Türkiye’de, potansiyeli ile gücü arasındaki farkın temel nedeni yönetim sistemindeki eksikliklerdir. Bu eksikliklerin sonuçları birçok alanda kendini göstermektedir. Çünkü yönetim, yalnızca kendi alanıyla sınırlı bir olgu değildir; başta ekonomi olmak üzere eğitim, adalet, sosyal ve kültürel alanlar dâhil hayatın tüm alanlarını doğrudan etkiler. Bu nedenle, ister içsel ister dışsal olsun, hiçbir devlet yönetimi bu kapsayıcılığı göz ardı edemez. Sistem inşa edilirken bu bütüncül bakış açısıyla hareket edilmeli, olağan ve kriz planları buna göre hazırlanmalıdır.
Türkiye, devlet yönetimi alanında binlerce yıllık geçmişinden alması gereken enerjiyi güce dönüştürememektedir. Bunun doğal sonucu olarak da hedeflenen seviyelere ulaşamamaktadır. Cumhuriyet döneminde potansiyelin güce dönüşememesini, dışsal ve içsel olmak üzere iki ana başlık altında ele almak mümkündür.
Dışsal etmenler; emperyalist güçlerin benimsediği “Türkler büyürse buda, solarsa sula” stratejisi ile belirli dönemlerde ortaya çıkan küresel krizler, kaoslar ve diğer zorunlu gelişmelerden oluşmaktadır. İçsel etmenler ise benimsenen yönetim yaklaşımının iflas etmesi ve başta yöneticiler olmak üzere tüm yönetim kademelerinde Kaht açmazına girilmesidir.
Dışsal faktörler, Kurtuluş Savaşı’nda emperyalist devletlerin çizdiği sınırlara uyulmamasının ardından savaşla kazanılan bağımsızlık sonrasında şekillenen “Türkler büyürse buda, solarsa sula” stratejisiyle sistematik hâle gelmiştir. Askerî olarak yenemeyecekleri Türkleri; başta ekonomi olmak üzere sosyal, kültürel, eğitim ve hukuk alanlarında bağımlı hâle getirme çabalarına girişmişlerdir. Böylece fiziki değil, zihinsel bir işgal hedeflenmiştir. Bu strateji, özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında Marshall Yardımları sürecinde fiilen hayata geçirilmiştir. O tarihe kadar geçen yaklaşık yirmi yıllık sürede Cumhuriyet’in kazanımları, sonraki seksen yıl içinde kademeli olarak eritilmiştir. Toplum, yönetimsel vesayet altında kutuplaştırılmış, bölünmüş ve zihinsel bir parçalanma süreci yaşanmıştır. Türkler ne tamamen yok edilmiş ne de sağlıklı bir gelişim sürecine izin verilmiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında “yaralı adam” konumunda varlığını sürdürmeye zorlanmıştır.
Dış faktörlerin ikincisi ise dünya genelinde yaşanan krizler, kaoslar ve diğer zorunlu gelişmelerdir. Bu durum, hayatın doğal akışı içinde ortaya çıkan küresel sorunların Türkiye’ye yansımasıdır. Ancak yönetim sistemi güçlü olmayan devletler, küresel krizlerden çok daha fazla etkilenmektedir. Türkiye de bu durumu yaşamıştır. Çünkü yönetim sisteminde ciddi kırılganlıklar mevcuttur.
İç faktörler açısından bakıldığında ise Türkiye, kendine özgü bir yönetim yaklaşımı geliştirmek yerine Kıt’a Avrupası merkezli bir modeli benimsemiştir. Oysa devlet yönetimi, dünya genelinde tam anlamıyla şekillenmiş ve nihai bir modele kavuşmuş bir alan değildir. Bu boşlukta Türkiye, kendi özgün yaklaşımını inşa ederek dünyaya örnek olabilirdi. İlk yüzyılında bu fırsat kaçırılmıştır. Ancak yeni çağın başlangıcında bu fırsat yeniden ortaya çıkmış olup, Türkiye için önemli bir sınav niteliği taşımaktadır.
Bir diğer içsel faktör ise devlet yönetiminde insan kaynağından verimli biçimde faydalanılamaması sonucunda ortaya çıkan Kaht açmazıdır. Kaht açmazı; devlet kurumlarının tükenmişlik, kontrol kaybı ve işlevsizleşme döngüsüne girdiği kritik bir yönetsel çöküş modelidir. Üst yönetimin zamanında müdahale edememesi durumunda kurumlar, geri dönüşü zor krizlere sürüklenmektedir. Kaht-ı rical ile başlayan bu açmaz; liyakat, ahlak, gelişim ve vizyon gibi pek çok alandaki yönetsel tükenmişliğin somut ifadesidir. Bu nedenle potansiyel, hiçbir zaman tam anlamıyla güce dönüştürülememiştir.
Pandemi döneminde dünyadaki tüm devlet yönetimi yaklaşımları ciddi şekilde sarsılmış ve iflas etmiştir. Bu süreçte ortaya çıkan yönetsel boşluğu, Türkiye’nin kendi özgün yönetim yaklaşımını inşa ederek doldurması gerekmektedir. Bu yaklaşım, hem Türkiye’nin kendi yararına olacak hem de diğer devletler için rol model teşkil edecektir. Ayrıca yeni çağın devlet yönetimi alanındaki ilk büyük atılımı olması bakımından da ayrı bir önem taşımaktadır.
Türkiye, ikinci yüzyılında yönetim başarısı elde etmek istiyorsa değişimi içeriden başlatmak zorundadır. Öncelikle devlet yönetimi sistemini yeniden inşa etmeli, ardından iç cephesini güçlendirmelidir. İç cephe sağlam biçimde tahkim edildiğinde kırılganlıklar asgari düzeye indirilecektir. Bununla birlikte Türkiye, küresel dengenin teminatı olduğu gerçeğini tüm dünyaya anlatmalı ve “yaralı adam” stratejisinin tamamen tasfiye edilmesini sağlamalıdır. Yeni çağda kendisini küresel bir denge merkezi olarak konumlandırmalı ve bu konumun uluslararası düzeyde kabul görmesini sağlamalıdır.
Sonuç olarak Türkiye, ilk yüzyılında içsel ve dışsal faktörlerden kaynaklanan sorunlardan gerekli dersleri çıkararak ikinci yüzyılın başında buna uygun bir yapı inşa etmek zorundadır. Bu, yalnızca başarılı bir devlet olmanın değil, aynı zamanda yeni çağın süper güçlerinden biri hâline gelmenin de temel şartıdır. Devlet üst aklının önündeki seçenekler nettir: Ya harekete geçilecek ve yeni bir yönetim anlayışı inşa edilecektir ya da iflas etmiş yönetim yaklaşımlarıyla eski çağın alışkanlıkları sürdürülerek süper güçlere bağımlı bir yapı devam ettirilecektir.
Kaynakça
Bu makale, klasik anlamda literatür taramasına dayalı bir derleme veya ampirik araştırma değildir. Çalışma boyunca herhangi bir akademik metinden doğrudan alıntı yapılmamış, fikir aktarımı veya kavramsal ödünçleme yoluna gidilmemiştir. Metin, yazarın uzun yıllara dayanan düşünsel birikimi, devlet yönetimi alanındaki gözlemleri ve kuramsal soyutlama çabası doğrultusunda özgün olarak kaleme alınmıştır. Bu nedenle kaynakça bölümü, literatüre referans sunmaktan ziyade, çalışmanın özgünlüğünü ve kurucu niteliğini vurgulamak amacıyla bilinçli olarak sınırlı tutulmuştur.
Dolayısıyla bu çalışma, literatüre dayalı bir yorum metni değil; literatüre katkı sunmayı hedefleyen özgün bir teorik çerçeve olarak değerlendirilmelidir.